भारतातील नैसर्गिक संपत्ती

वनेः-

·       भारतात असणा-या एकूण वृक्षांच्या जाती - ४९०००

·       भारतात आढळणा-या वनस्पतींपैकी ४०% जाती तिबेट व चीन मधून आणण्यात आल्या आहे त्यांची जात - बोरिबल

·       फक्त भारतातच सापडणा-या वनस्पतींच्या जाती - ५०००

·       पर्यावरणाच्या संतुलनासाठी आवश्यक जंगलांचे  प्रमाण - ३३% (१९५२ चे वन धोरणानुसार)

·       भारतातील एकूण वनाखालील क्षेत्र - ६.३ को.हे. (१९.२७%), प्रत्यक्षात असणारी दाट वने - ४.६ को.हे. (११.५१%)

·       वनाखाली सर्वाधिक क्षेत्र असणारे राज्य - मध्यप्रदेश

·       वनाखाली सर्वाधिक क्षेत्र (टक्केवारी) असणारे राज्य - अरुणाचल प्रदेश (८२.२१)

·       भारतातील वनाखाली सर्वाधिक क्षेत्र - अंदमान निकोबार (९२.२%)

·       वनाखाली सर्वांत कमी क्षेत्र असणारे राज्य - गोवा

·       भारतात वनाखाली सर्वांत कमी क्षेत्र (%) - हरियाणा (३.८२%)

·       मॅग्रोव्ह जंगलांचे सर्वाधिक प्रमाण असणारे राज्य - पं. बंगाल, गुजरात

·       भारतात दरदोई सर्वांधिक वनांचे प्रमाण असणारे राज्य - अरुणाचल प्रदेश 

भारतीय वन अधिनियम १९२७ नुसार प्रशासकीय दृष्टीने भारतीय वनांचे वर्गिकरणः-

वने

१)    राखीव वने (Reserved forest) - यांना राष्ट्रीय संपत्ती मानले जाते. वृक्षतोड व चराई यावर कडक प्रतिबंध असतात.

२)    संरक्षित वन (Protected forest) - काही नियमांच्या आधारे लाकूड तोड व गुरे चराईला परवानगी असते.

३)    अवर्गिकृत वने - काही फी आकारुन लाकुडतोड व गुरे चराईस स्वातंत्र्य असते.

---

---

वनांचे प्रकार - पर्जन्याची भिन्नता, समुद्र सपाटीपासून ऊंची, हवामानानूसार वनांचे प्रकार -

---

१) उष्णकटिबंधीय सदाहरित वने - वर्षभर समान तापमान व २०० सेमी पेक्षा पर्जन्याच्या प्रदेशात आढळतात. ही वने मिश्र असतात. पश्चिम घाटाचा उतार, मेघालय, अंदमान, निकोबार, प.बंगाल, ओरिसा ही जंगले आढळतात. ह्या वृक्षांचे लाकुड कठीण असते. उदाः मोहगनी, रोजवूद, आयर्नवूड, रबर, आबनुस, एबोनी, सिंकोना, नारळ, ताड, बांबू इ.

२) उष्णकटिबंधीय मोसमी पानझडी वने - भारतात मोठ्या प्रमाणावर आढळतात. १०० ते २०० सेमी. पर्जन्य घडणा-या प्रदेशात आढळतात. या वनांना लवकर आग लागते. आर्थिक दृष्ट्या ही वने महत्वाची आहेत. या वनांत साग, सास्ल, चंदन, शिसव, मोह, पळस, अर्जुन, खैर इ. वृक्ष आढळतात. उन्हाळ्यात ६ ते ८ आठवडे ही वृक्ष पाने गाळतात. प्रत्येक जातीच्या पानळीची वेळ भिन्न असते. ही वने पश्चिम घाटाचा पूर्व उतार, पूर्व मध्यप्रदेश, द. बिहार, ओरिसा, शिवकालिक टेकड्या, पूर्वघाट तसेच आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू, कर्नाटक, महाराष्ट्रात चंद्रपूर, भंडारा, येथे आढळतात.

३) काटेरी वने - ८० सेमी. हन कमी पर्जन्य असणा-या प्रदेशात ही वने आढळतात. सौराष्ट्र ते पंजाब माळवा प्रांत, आंध्रप्रदेश, कर्नाटक, तामिळनाडू, महाराष्ट्रात अहमदनगर, पुणे, सोलापूर, मराठवाडा इ. भागात आढळतात. या वृक्षाची मूळे खोल गेलेली असतात. यात बाभूळ, खजूर, निवडूंग, नागफनी इ. आढळतात.

४) मॅग्रोव्ह वने - हि वने नद्यांच्या त्रिभूज प्रदेशात आढळतात. या भागात सुंदरी वृक्षांचे प्रमाण अधिक असल्याने त्यास सुंद्री वने असे म्हणतात. यात सुंद्री, चिप्पी, मारांडी, निपा, तिबर, उंडल इ. वृक्ष आढळतात. ही वने गोड्या व खा-या अशा दोन्ही पाण्यात वाढतात. यांचा सर्वाधिक विस्तार गंगा-ब्रम्हपुत्रेच्या त्रिभूज प्रदेशात आहे.

५) पर्वतीय वनेः-

१) आर्द्रपर्वतीय वने - १००० ते २००० मी. पर्यंत ही वने आढळतात. यात ओक, चेस्टनट, सफ रचंद, ऎश, बीच ही वृक्षे आढळतात.

२) समशीतोष्ण सूचिपर्णि वने - १६०० ते ३३०० मी. प्रर्यंत ही वने आढळतात. बीच, चीड, सिडार, देवदार, स्प्रुस इ. वृक्ष आढळतात.

३)    ३६०० पेक्षा जास्त उंचीवर आल्फाईन वने आढळतात. यात सिल्व्हर, चीड, बर्च, जुनियर इ. वृक्ष आढळतात. यापेक्षाही अधिक उंचीवर गवताळ प्रदेश आढळतो. 

जंगलांचा उपयोगः-

·       चीड, देवदार, स्प्रुस, फर सारख्या मऊ लाकडांचे वृक्ष फर्निचर रेल्वे स्लिपर्स, कागद, घर बांधणीसाठी वापरतात.

·       साग व साल यासारख्या कठीण वृक्षांचा वापर इमारतीसाठी करतात.

·       पलाश, कुसुम यासारख्या वृक्षांवरील किडा लाख स्त्रवतो. याचा उपयोग विद्युत यंत्रत्रात केला जातो.

·       खैर या वृक्षापासून कात काढला जातो.

·       रोशा (धुळे) गवतापासून औषधी पदार्थ, उसुगंधी द्रव्ये, साबण, जख्मा, चर्मोरोग व सांधेदुखीसाठी उपयुक्त तेल काढतात, तर सबई गवतापासून कागद तयार करतात.

·       पाईन वृक्षापासून राळ व टर्पेंटाईन तयार करतात.

·       निलगिरिच्या स्त्रावापासून टॅनिन व डिंक तयार करतात. तेलाचा उपयोग सुगंधी द्रव्ये, औषधे, साबण, सिनिओल हे रोगप्रतिबंधक व वेदनाशमक औषध बनविण्यासाठी वापरतात.

·       बिंवापासून शाई, औषधी फळ, ज्वलनाचे तेल बनविण्यासाठी वापरतात.

·       तुळस व अष्टगंधा रक्तदाबावर उपयुक्त आहे.

·       विविध उपयोगी चंदन वृक्ष कर्नाटक राज्यात आढळते.

भारतातील आगपेट्यांचे कारखाने - धुबरी, आसाम, बरेली (उत्तर प्रदेश),  दक्षिणेश्वर (पं. बंगाल) अंबरनाथ (महाराष्ट्र), शिमोगा (कर्नाटक)

·       मुंबई प्रांतासाठी पुण्यात पहिल्या वनाधिका-याचे कार्यालय सुरु - गिस्बन (१८४७)

·       डेहराडून वान विद्यालयाची स्थापाना - १८७८

·       मध्यवर्ती वनसंशोधन संस्थेची स्थापना - डेहराडून (१९०६)

·       भारतीय वन व्यवस्थापन संस्थेची स्थापना - भोपाळ (१९८२)

·       राष्ट्रीय वनस्पती संरक्षण प्रशिक्षण संस्था - हैद्राबाद

·       निलगिरीच्या झाडापासून कागद निर्मिती संशोधन - डेहाराडून

·       महाराष्ट्राचे रंगलाबाबतचे दिद्यालय - अकोला

·       भारताचा वन विषयक महिला कायदा अस्तित्वात आला - १८६५

·       वन्यजीव संरक्षणाचा पहिला कायदा - १८८७

·       पहिले राष्ट्रीय वन धोरण - १८९२

·       भारतीय जंगलाची वर्गवारी करणारा कायदा - भारतीय वन (अधिनियम १९२७)

·       वनिकरणाची सर्वप्रथम आवश्यकता  व्यक्त केली - रॉयल कमिशन फॉर ऑग्रिकल्चर (१९२८)

·       स्वातंत्रोत्तर काळातील पहिली वन नीती - १९५२

·       स्वातंत्रोत्तर काळातील दुसरी वन नीती - १९७६

·       सध्याचे नवे वन धोरण - १९८८

·       भारतात वन महोत्सवात सुरुवात झाली - के.एम.मुन्शी. (१९५२)

·       वन्यजीव संरक्षणाचा अधिनियम व अंमलबजावणी - १९७२-७३

·       राष्ट्रीय कृषी आयोगाने केलेली सामाजिक वनीकरणाची शिफारस लागू - २ ऑक्टोंबर १९८२

·       भारतीय वन संवर्धन कायदा - १९८०

·       जागतिक वन दिन साजरा करतात - २१ मार्च

·       वन्यजीव सप्ताह पाळ्ला जातो - १९७२ पासून १ ऑक्टों.  ते ७ ऑक्टों. 

प्राणी संपत्ती

·       भारतात सापडणा-या प्राण्यांच्या जाती - ८१,०००

·       भारतात सापडणा-या माशांच्या जाती - २५००

·       भारतात सापडणा-या पक्ष्यांच्या जाती - १२००

·       भारताचा राष्ट्रीय पक्षी - मोर

·       भारताचा राष्ट्रीय प्राणी - वाघ

·       भारताचे राष्ट्रीय फळ - आंबा

·       भारताचा राष्ट्रीय वृक्ष - बनायान ट्री

·       भारताचा राष्ट्रीय विरासत प्राणी - हत्ती

·       भारताचा राष्ट्रीय जलचर प्राणी - गंगा डॉल्फिन

·       भारताचा राष्ट्रीय फुल - कमळ

·       राजस्थान व माळवा प्रांतातून विलुप्त झालेला पक्षी - सोहन (ग्रेट इंडियन बस्टर्ड)

·       भारतातील जैवविविधतेला सुरक्षित ठेवण्यासाठी स्थापन झालेले पहिले जैव आरक्षित क्षेत्र - निलगिरी (कर्नाटक, केरळ, तामिळणाडू) १९८६ (५५०० चौ.कि.मी.)

·       इतर क्षेत्र - नंदादेवी (१९८८), नोक्रेक (मेघालय), ग्रेट निकोबार, मन्नारची खाडी (तामिळनाडू),  मानस (आसाम), सुंदरबन, सिमलिपाल (ओरिसा), दिब्रू-सैखोवा, देहंग-देबंग, पंचमढी, कांचनगंगा, आगस्त मलई, आचाकमार-अमरकंटक  असे एकूण १४ क्षेत्र आहेत.

·       टायगर प्रोजेक्टची सुरुवात - १९७३, वाघांची गणना - दर ४ वर्षांनी होते.

·       देशात वाघांसाठी आरक्षित क्षेत्र - ३९+८ नविन असे एकूण ३७ क्षेत्रे आहेत.

·       भारतातील सर्वात लहान व पहिला आंतरराष्ट्रीय व्याघ्र प्रकल्प - पेंच (नागपूर)

·       वाघांचे सर्वांत मोठे अभायारण्य - नागार्जुनसागर श्रीकौल्यम (आंध्र प्रदेश)

·       २००६ चा व्याघ्र गणनेत १४११ असणारी वाघांची संख्या २०१० च्या व्याघ्र गणनेत १२% ने वाढून झाली - १७०६

·       भारतात १०१ राष्ट्रीय उद्याने व ५१५ वन्यप्राणी अभयारण्ये आहेत. वन्यप्राणी अभयारण्ये नष्ट होणा-या प्रांण्यांच्या जातींना संरक्षण देण्यासाठी, तर राष्ट्रीय उद्याने नैसर्गिक टिकवून ठेवण्यासाठी निर्माण करण्यात आले आहेत.

·       भारताचे पहिले सागरी राष्ट्रीय उद्यान - कच्छच्या आखातात.

·       वन्य जीव संरक्षण अधिनियम तयार केला - १९७२

·       भारतातील पहिले राष्ट्रीय उद्यान - कार्बेट नॅशनल पार्क

·       भारतीय प्राणी सर्वेक्षण संस्था - कोलकाता (१९१६)

·       भारतीय प्राणी सर्वेक्षण संस्था - कोलकाता (१९८०)

·       डॉ. सलिम अली. पक्षी आणि नैसर्गिक इतिहास केंद्र - कोईमतूर

·       प्रोजेक्ट क्रोकोडाईल सुरु - १९७४

प्राणी	आढळ	प्राणी	आढळ
हत्ती	आसाम, केरळ, कर्नाटक	उंट	वाळवंट (राजस्थान)
जंगली गाढव	कच्छचे रण	एकशिंगी गेंडा	आसाम व प. बंगाल
सिंह	गिरचे जंगल (गुजरात )	वाघ	सुंदरबन ( प.बंगाल )
चित्ता	हिमालय	सकिन (जंगली बकरी)	हिमालय
पांडा व हिमचित्ते	उंच हिमालयीन प्रदेश	पांढरे वाघ	बाघेलखंड ( म. प्रदेश)
मोर	जम्मू काश्मिर, आसाम	-----	------

 

 

राष्ट्रीय उद्यान/ अभयारण्ये	कशासाठी राखीव	ठिकाण व राज्य
एरबिकुलम राजमलय राष्ट्रीय उद्यान	-----	इदुक्की (केरळ)
बन्नरघट्टा राष्ट्रीय उद्यान	हत्ती	बंगळूर (कर्नाटक)
बांधवगड राष्ट्रीय उद्यान	-----	शहादोल ( म.प्रदेश)
बोरीवली राष्ट्रीय उद्यान	-----	मुंबई उपनगर ( महाराष्ट्र )
कर्बेट नॅशनल पार्क	वाघ	नैनिताल ( उत्तराखंड )
कान्हा (कृष्णा) नॅशनल पार्क	वाघ	मांडला ( म.प्रदेश )
काझीरंगा राष्ट्रीय उद्यान	गेंडे	जोरहट (आसाम)
खांगचेंद झोंगा राष्ट्रीय उद्यान	-----	गंगटोक ( सिक्कीम )
गुगामल ( मेळघाट )	वाघ	अमरावती ( महाराष्ट्र )
गिंडी राष्ट्रीय उद्यान	-----	चेन्नई ( तामिळनाडू )
दुधवा राष्ट्रीय उद्यान	वाघ	लखिमपूर ( उत्तराखंड )
नवेगांव राष्ट्रीय उद्यान	वाघ	गोंदिया ( महाराष्ट्र )
नागरहोल राष्ट्रीय उद्यान	-----	कुर्ग ( कर्नाटक )
पेंच राष्ट्रीय उद्यान	-----	नागपूर ( महाराष्ट्र ०
पुष्पावती राष्ट्रीय उद्यान	-----	चमोली घढवाल ( उत्तराखंड )
पन्ना राष्ट्रीय उद्यान	-----	पन्ना ( म. प्रदेश )
भरतपूर राष्ट्रीय उद्यान	पक्षी	भरतपूर ( राजस्थान )
ताडोबा राष्ट्रीय उद्यान	-----	चंद्रपूर ( महाराष्ट्र )
हजारीबाग राष्ट्रीय उद्यान	-----	हजारीबाग ( झारखंड )
शिवपुरी राष्ट्रीय उद्यान	-----	शिवपूरी ( म. प्रदेश )
रोहिया राष्ट्रीय उद्यान	-----	कुलू ( हि. प्रदेश )
वाल्वादार राष्ट्रीय उद्यान	लांडगे	भावनगर ( गुजरात )
सातपुडा राष्ट्रीय उद्यान	-----	होशिंगाबाद ( म. प्रदेश )
डेझर्ट राष्ट्रीय उद्यान	-----	थरचे वाळवंट ( राजस्थान )
पेरियार अभयारण्य	हत्ती	इदुक्की ( केरळ )
गीर अभयारण्य ( सर्वांत मोठे )	सिंह	जुनागड ( गुजरात )
राधानगरी अभयारण्य	गवे	कोल्हापूर ( महाराष्ट्र )
देउळगाव रेहेकुरी अभयारण्य	काळवीट	अहमदनगर ( महाराष्ट्र )
इटांगकी अभयारण्य	हत्ती	कोहीमा ( नागालैंड )
गौतमबुध्द अभयारण्य	वाघ	गया ( बिहार )
दांडोली अभयारण्य	वाघ	धारवाड ( कर्नाटक )
गांधीसागर अभयारण्य	चितळ	मंदसौदा ( म. प्रदेश )
सुंदरबन अभयारण्य	वाघ	चोविस परगना ( प. बंगाल )
इंद्रावती अभयारण्य	वाघ	छत्तीसगढ
दाचिगम अभयारण्य	हंगूल हरीण	श्रीनगर ( जम्मू काश्मिर ०
दालमा अभयारण्य	वाघ	सिंघभूम ( झारखंड )
भद्रा अभयारण्य	हत्ती	चिकमंगळूर ( कर्नाटक )
नलसरोवर पक्षी अभयारण्य	पक्षी	अहमदाबाद ( गुजरात )
मेलपट्टू पक्षी अभयारण्य	पक्षी	नेल्लोर ( आं. प्रदेश )
पुलीकत पाण पक्षी अभयारण्य	-----	पुलीकत ( आं. प्रदेश )
रंगनभिट्टू पक्षी अभयारण्य	-----	म्हैसुर ( कर्नाटक )
घाना पक्षी अभयारण्य	सैबेरियन सारस	भरतपूर ( राजस्थान )
सुलतान लेक पक्षी अभयारण्य	-----	गुरगाव ( हरियाणा )
घटप्रभा पक्षी अभयारण्य	-----	बेळगाव ( कर्नाटक )
बैदंतगल पक्षी अभयारण्य	-----	चींगलपेट ( तामिळनाडू )
नालापाट्टी पक्षी अभयारण्य	-----	नेल्लोर ( आ. प्रदेश )
चंद्रप्रभा अभयारण्य	गिरचा सिंह	उत्तरप्रदेश
आंचकमार अभयारण्य	वाघ	बिलासपूर ( छत्त्तीसगढ )
भीमबंध अभयारण्य	वाघ	मोघीर ( बिहार )
दामपा अभयारण्य	वाघ	ऎजवाल ( सिक्कीम )

अभयारण्ये	स्थळ व राज्ये
तुंगभद्रा	बेल्लारी ( कर्नाटक )
किन्नेरसानी	ख्माम ( आं. प्रदेश )
कावल	आदिलाबाद ( आं. प्रदेश )
जालपाडा	जलपैगुडी ( प.बंगाल )
रणथंबोर	सवाई माधवपुर ( राजस्थान )
श्रीशैलेशम	आं. प्रदेश
सोनलरुपा	तेजपूर ( आसाम )
वायनाड	कन्नानोर व कोझाईकोड ( केरळ )
नाकोंडम	अंदमान निकोबार
डाम्प	ऎंजेल ( मिझोराम )
भैरमगड	बस्तर ( छत्त्तीसगढ )
नरसिंहगढ	राजगढ ( म. प्रदेश )
पंचमढी	होशिंगाबाद ( म. प्रदेश )
पारवाल	वारंगळ ( आं. प्रदेश )
मुकांबिका	कर्नाटक
तडवाई	वारंगळ ( आं. प्रदेश )
शिकारदेवी	मंडी ( हि. प्रदेश )
मदुमलाई	निलगिरी ( तामिळनाडू )
मानस	बारपेटा ( आसाम )
सिमलीपाल	मयुरगंज ( ओरिसा )
शरावती खोरे	शिमोगा ( कर्नाटक )
तानसा	ठाणे ( महाराष्ट्र )
बंदिपूर	कर्नाटक व तामिळनाडू
रास आयलंड	अंदमान निकोबार
दंडेली	धारवड ( कर्नाटक )
रातापानी	रायसे ( म. प्रदेश )
परांबिकुलम	पालघाट ( केरळ )
सरिसका	अलवर ( राजस्थान )
कुंभलगड	राजस्थान
शांतीघाट	केरळ