गोवा हे भारतातील क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वात छोटे
व लोकसंख्येच्या दृष्टीने चौथे छोटे (सिक्कीम, मिझोरम व अरुणाचल प्रदेश या राज्यांनंतरचे) राज्यआहे. ते भारताच्या पश्चिम किनारपट्टीवर असून, त्याच्या उत्तरेला महाराष्ट्र, पूर्व व दक्षिणेला कर्नाटक ही राज्ये, तर पश्चिमेला अरबी समुद्र आहे. मार्च ११ १९९३ रोजी गोव्याला स्वतंत्र राज्याचा दर्जा मिळाला.
गोव्याचे क्षेत्रफळ ३,७०२ चौ.किमी एवढे असून लोकसंख्या १४,५७,७२३ एवढी आहे. कोकणी व मराठी ह्या येथील प्रमुख भाषा आहेत. तसेच शेती वमासेमारी हे गोव्यातील प्रमुख उद्योग आहेत. येथे प्रामुख्याने तांदूळ व कडधान्याचे पिक घेतले जाते. गोव्याची साक्षरता जास्त म्हणजे ८७.०४ टक्के एवढी आहे.
गोव्यात मॅगनीज, लोह व बॅाक्साईट ही खनिजे आढळतात.
पणजी हे शहर गोव्याची राजधानी असून राज्यातील सर्वात मोठे शहर
असलेले वास्को व पोर्तुगिजांचा ऐतिहासिक प्रभाव असलेले मडगांव ही इतर महत्त्वाची शहरे आहेत. इसवी
सनाच्या पंधराव्या शतकात पोर्तुगीजांनी व्यापाराच्या निमित्ताने गोव्यात पाऊल
ठेवले व लवकरच हा प्रदेश काबीज केला. १९६१मध्ये भारताने गोवा मुक्त करेपर्यंत सुमारे
४५० वर्षांच्या दीर्घ कालावधीकरता गोव्यावर पोर्तुगिजांचा अंमल राहिला.
निसर्गसौंदर्याबद्दल
प्रसिद्ध असलेल्या समुद्रकिनाऱ्यांमुळे गोवा हे देशी, परदेशी
पर्यटकांचे आकर्षण असून पर्यटन हा येथील एक महत्त्वाचा व्यवसाय आहे.
गोवा हे प्राचीन मंदिरे व वैशिष्ट्यपूर्ण स्थापत्यकलेबद्दलदेखील प्रख्यात आहे. बॅसिलिका ऑफ बॉम जीझस हे आशियातील सर्वात मोठे ख्रिश्चन यात्रास्थळ गोव्यातच आहे. सह्याद्रीच्या कुशीत वसल्यामुळे गोव्यामध्ये भरपूर
जैवविविधता आहे.
नावाचा उगम
महाभारतामध्ये गोव्याचा उल्लेख ’गोपराष्ट्र’ किंवा
’गोवराष्ट्र’ - (गुराख्यांचे राष्ट्र) असा केलेला आढळतो. स्कंदपुराण, हरिवंश तसेच इतर काही संस्कृतग्रंथांमध्ये या भागाचा उल्लेख
’गोपकपुरी’ किंवा ’गोपकपट्टणम’ असा केला आहे.
संस्कृति
संगीत
गोव्याच्या
जवळच्या मालवण येथील विठोबा अण्णा हडप यांनी ग्वाल्हेरला जाऊन शास्त्रीय संगीताची
साधना केली. या संगीत विद्येच्या प्रसारासाठी देशभ्रमण करून अखेरीस ते गोव्यात बांदोडे या गावी आले. या गावात राहून त्यांनी
अनेकांना शास्त्रीय संगीताची तालीम दिली. विठोबा अण्णांच्या शिष्या सरस्वतीबाई
बांदोडकर या गोमंतकातील पहिल्या शास्त्रीय संगीत शिकलेल्या स्त्री कलावंत.
सरस्वतीबाईंनंतर शाणेबाई रामनाथकर, पेडणे महालातील जयाबाई, जनाबाई, धृपद
गायनात लौकिक मिळवलेल्या जनाबाईंच्या बहिणी कल्याण व शहाणी या सर्व विठोंबाच्या
शिष्या होत. विठोबा अण्णांनंतर ग्वाल्हेर घराण्याची तालीम घेऊन गवई अनंतबुवा आले.
त्यांनी रामुबाई कपिलेश्वरींना शिकवले. त्यानंतर गोव्यात ख्याल गायकी प्रचारात
आणली ती बाळकृष्णबुवा
इचलकरंजीकर यांचे
शिष्य दत्तुबुवा भिडे यांनी.
सन
१८७०च्या सुमारास गायनाचार्य रामकृष्णबुवा
वझे यांचे
गोव्यात आगमन झाले. त्यांनी दीनानाथांसह अनेकांना संगीताची दीक्षा दिली.
जिल्हे
गोव्यात
२ जिल्हे आहेत - उत्तर
गोवा जिल्हा आणि दक्षिण गोवा जिल्हा.
तालुके
गोव्यात
१२ तालुके आहेत.
·
फोंडा (Ponda)
·
सत्तरी
·
सासष्टी
·
मुरगाव (Mormugao)
·
तिसवाडी
·
डिचोली (Bicholim)
·
सांगे (Senguem)
·
काणकोण (Canacona)
·
केपे (Quepem)
·
पेडणे (Pernem)
·
बार्देश (Bardes)
·
धारबांदोडा
प्रमुख शहरे
·
पणजी (Punjim)
·
मडगांव (Margao)
·
फोंडा (Ponda)
·
वास्को (Vasco da Gama)
·
म्हापसा (Mapuca)
·
मुरगाव/मार्मागोवा (Mormugao)
संस्कृती
गोव्यातील मराठी
संस्था
गोव्यातील
मराठीसाठी काम करण्याच्या उद्देशाने स्थापन झालेल्या काही संस्था आहेत. यांतील
बहुतेक संस्था सध्या(२०१३साली) निष्क्रिय असल्यासारख्या आहेत, असा
लोकांचा आरोप आहे. संस्थांची नावे :-
१.
गोमंतक मराठी अकादमी
२.
मडगावातील गोमंत विद्या निकेतन
३.
गोमंतक साहित्य सेवक मंडळ
४.
कोकण मराठी परिषद
५.
गोमंतक मराठी भाषा परिषद, फोंडा
६.
मराठी राजभाषा प्रस्थापन समिती
पर्यटन
प्रमुख समुद्रकिनारे
·
कोलवा (Colva)
·
दोना पावला (Dona
Paula)
·
मिरामार (Miramar)
·
कळंगुट (Calangute)
·
हणजुणे (Anjuna)
·
पाळोळे (Polem)
·
वागातोर (Vegator)
·
हरमल
·
आगोंद
अभयारण्ये
·
भगवान महावीर अभयारण्य, मोले
·
बोंडला अभयारण्य
·
खोतीगाव अभयारण्य
·
सलीम अली पक्षी अभयारण्य, चोडण
इतर ठिकाणे
·
दूधसागर धबधबा
·
आग्वाद किल्ला
·
मये तलाव (Mayem)
(Maem)
·
केसरव्हाळ